Eco’s Roos verdient beter

The Name of the Rose ging in première op de Italiaanse zender RAI op 4 maart 2019. Het is een Italiaans-Duitse coproductie. De regie was in handen van Giacomo Battiato. De hoofdrollen worden gespeeld door John Turturro (de Franciscaan Willam of Baskerville) en Rupert Everett (Benedictijnse inquisiteur Bernardo Gui). In België is de reeks momenteel te zien in het aanbod van Telenet Play. Inmiddels is de reeks ook beschikbaar in de UK, Duitsland, Frankrijk, Australië en Noorwegen. Een recensie van een Middeleeuwen-fan.

“The Name of the Rose” (1980) van Umberto Eco is met stip één van de beste boeken die ik ooit las. Ik las het een eerste keer toen ik 16 was en later leerde ik het nog meer naar waarde schatten toen professor Jozef Janssens (KU-Brussel) ons tijdens de colleges Middeleeuws literatuur liet zien hoe Eco een intertextueel meesterwerk geschreven had vol symboliek en dubbele bodems waardoor de norm voor historische fictie plots een pak hoger kwam te liggen (en nog door weinig anderen benaderd zou worden)[1]. Ikzelf hield er een passie voor de Middeleeuwen en kerkgeschiedenis aan over.

Het hoeft dus geen betoog dat ik meteen geïntrigeerd was toen plots de serie “The Name of the Rose“ in mijn Telenet Play-aanbod verscheen. Ik begon te kijken met het boek en de verfilming van Jean-Jacques Annaux uit 1986 in mijn achterhoofd, benieuwd naar hoe de makers van de reeks het meesterwerk zouden verwerkt hebben. Ik kwam van een kale reis terug.

Oppervlakkig

Het originele plot van het boek (en ook de film) is herleid tot een eenvoudig ‘whodunit’, een detective in de Middeleeuwen. Van de gelaagdheid die Eco in zijn boek verwerkt had en die Annaud in zijn verfilming vrij goed heeft kunnen verwerken, is in de reeks hoegenaamd niets terug te vinden. De makers van de reeks hadden natuurlijk niet de luxe dat Umberto Eco himself het scenario schreef, zoals gebeurde bij de film. Hierdoor bleef de film veel dichter bij het origineel verhaal dan de reeks. Er werden in de reeks verschillende nieuwe verhaallijnen toegevoegd, die dan naar de kijker worden geduid via (verwarrende) flashbacks.

De 4 hoofdrolspelers in de nieuwe reeks

Tamme personages

De meest markante personages zijn nu zeer vlakke personen. De abt in de reeks is een bange, onzekere figuur, terwijl Eco hem neerzette als een sterke persoonlijkheid waar je niet om heen kon. De onbetwiste leider van de abdij. In de film schitterend vertolkt door Michael Lonsdale. De William of Baskerville van John Turturro en de Bernardo Gui van Rupert Everett in de reeks blijven ook weinig charismatische figuren. Hebben de scenaristen en de acteurs het boek wel gelezen of op z’n minst de film gezien? Ik betwijfel het.

Waar is de kern van het verhaal naartoe?

Wat me nog het meeste stoorde aan de reeks was het bijna volledig verdwijnen van de eigenlijke kern van het originele verhaal. Het misdaadverhaal komt maar pas tot zijn recht tegen de historische context. En net die context is herleid tot het minimum. Zo speelt het hele verhaal zich af tegen de achtergrond van een dubbele ideologische discussie die in de vroege 14de eeuw de Rooms-Katholieke Kerk woedde. Er was enerzijds het conflict tussen paus Johannes XXII en de Franciscanen. Deze orde zwoer bij een leven in armoede omdat volgens hen ook Jezus zelf de armoede verkoos boven de rijkdom. De kerkelijke overheid, met de paus en de bisschoppen op kop, wilden natuurlijk geen afstand doen van hun rijkdommen en bezittingen. Deze verhaallijn hebben de makers van de reeks aan de oppervlakte behouden.

Maar het echte motief voor de moorden komt pas helemaal op het einde bovendrijven: het 2de verloren gewaande boek van de “Poëtica” van Aristoteles over de komedie. Tijdens de conferentie over de armoede van Christus sijpelde ook de discussie binnen over het feit of Christus tijdens zijn leven al dan niet zelf gelachen zou hebben. Dit komt heel uitgebreid aan bod in Eco’s boek en ook in de film uit 1986. Er ontstaat een discussie over tussen William of Baskerville en de bibliothecaris, de blinde Jorge van Burgos. Maar die discussie komt in de reeks amper of niet aan bod. Het “Boek van de Lach”, zoals William of Baskerville het noemt, komt pas in de allerlaatste aflevering ter sprake als een soort deus-ex-machina om het scenario van de reeks toch gelijk te schakelen met het boek. Als kijker van de reeks krijg je op dat moment plots dat boek voorgeschoteld als motief voor de moorden, zonder er de echte betekenis van te kennen. En dat is jammer.

Besluit: een gemiste kans. Eco’s meesterwerk verdient beter.

Met een productiebudget van 30 miljoen euro hadden de makers meer kunnen doen. Een 8-delige TV-reeks met afleveringen van 60 minuten had -nog meer dan een film van anderhalf uur – de complexiteit van het boek kunnen verwerken. Het meesterwerk van Eco had in die acht uren pas echt tot zijn recht kunnen komen. De diepere symboliek en intertextualiteit van het boek hadden zo toegankelijker gemaakt kunnen worden voor het brede publiek. Want, laat ons eerlijk zijn, Eco’s werken zijn voer voor de geoefende lezers. Wie niet tussen de regels door kan lezen, verliest heel wat waardevolle inhoud en blijft over met een eenvoudig detectiveverhaal (hetgeen de reeks uiteindelijk geworden is, als je het mij vraagt).

Ik schreef Giacomo (regisseur) om hem te vragen waarom er zo weinig Eco in zat.
John Turturro in Variety.com.

Blijkbaar dacht ook hoofdrolspeler John Turturro er zo over, ook al had hij het boek nog nooit gelezen voor hij het scenario las. In een interview met Variety.com lezen we: “Ik las het boek en was verkocht. Ik schreef Giacomo (regisseur) om hem te vragen waarom er zo weinig Eco in zat, het zijn 8 uren, je hoeft niet te reduceren. Ik zei je dat ik interesse heb als je er meer Eco in steekt”. Uit het interview met Turturro in Variety kunnen we afleiden dat er tijdens de productie nog aan het script gesleuteld is. Turturro heeft er echte quotes uit het boek gebruikt in zijn rol. Maar zijn hoop dat de reeks alsnog iets van Eco’s finesse zou hebben overgehouden is wat mij betreft ijdele hoop gebleken. Die finesse heb ik dan toch helemaal gemist.

Eco’s boeken lees je best met een handleiding. De reeks had die handleiding kunnen zijn. Als de makers van de reeks dan toch “The Name of the Rose” opnieuw tot leven wilde brengen hadden ze beter het voorbeeld gevolgd van Dan Brown’s “Inferno”, waarin deze zijn hoofdrolspeler Thomas Langdon de “Divina Commedia” van Dante laat gebruiken als leidraad in een onderzoek. Zo’n scenario geeft zin om de Divina zelf weer te gaan lezen. En dat had met “The Name of The Rose” ook kunnen gebeuren.

Wie de reeks wil bekijken doet dit dus best zonder vooraf het boek te lezen of de film te bekijken. Dan zal je wellicht meer plezier beleven dan ik.

[1] Meer hierover lees je in J. Janssens, De Middeleeuwen zijn anders, uitgegeven bij het Davidsfonds.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.